Atatürk’e hakaret suçu, 5816 sayılı özel kanunla düzenlenmiş olup, Atatürk’ün hatırasına alenen hakaret eden veya söven kişilere 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası öngören bir suçtur. Atatürk’ü temsil eden heykellere zarar vermenin cezası ise 1 yıldan 5 yıla kadardır. Bu suç, şikayete bağlı olmaksızın, savcılık tarafından kendiliğinden soruşturulur.
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, yalnızca tarihsel bir şahsiyet değil, aynı zamanda kanunla koruma altına alınmış manevi bir varlıktır. Atatürk’ün hatırasına yönelik hakaret teşkil eden eylemler, Türk Ceza Kanunu’ndaki genel hakaret suçundan ayrı, özel bir kanunla düzenlenmiştir. Bu makalemizde, kamuoyunda “Atatürk’e Hakaret Suçu” olarak bilinen bu özel suç tipini tüm yönleriyle, açık ve anlaşılır bir dille ele alacağız.
Bu konunun hassasiyeti ve hukuki sonuçlarının ağırlığı göz önünde bulundurulduğunda, bir iddiayla karşı karşıya kalmanız ya da bu suça şahit olmanız durumunda hak kaybı yaşamamak adına sürecin en başından itibaren bir ceza avukatından hukuki destek almanız önemlidir.
5816 Sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun
Bu özel kanun, Atatürk’ün vefatından kısa bir süre sonra, 25 Temmuz 1951 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kanunun amacı, Atatürk’ün şahsını değil, onun Türk milleti için taşıdığı tarihsel ve manevi değeri, yani “hatırasını” koruma altına almaktır. Gelin, bu kısa ve öz kanunun maddelerine birlikte bakalım.
Kanun Metni ve Yorumuİlgili kanun metni aşağıda sunulmuştur.
|
Kanunun 1. Maddesi’nin 2. fıkrasında geçen “ağır hapis” cezası, 1 Haziran 2005’te yürürlüğe giren 5237 sayılı yeni Türk Ceza Kanunu ile hukuk sistemimizden kaldırılmıştır. Artık bu ifade, normal “hapis” cezası olarak anlaşılmakta ve uygulanmaktadır. Dolayısıyla, Atatürk’ün heykel ve anıtlarına zarar verme suçunun karşılığı güncel uygulamada 1 yıldan 5 yıla kadar hapis cezasıdır. Bu teknik detay, yasanın günümüzdeki doğru yorumlanışı açısından kritik öneme sahiptir. |
Kanun Maddelerinin Açıklaması
- Madde 1 Yorumu: Kanun iki temel eylemi suç saymaktadır. Birincisi, Atatürk’ün “hatırasına” yani onun manevi varlığına, toplumdaki yerine, inkılaplarına alenen (herkese açık bir şekilde) hakaret etmek veya sövmektir. Bu suçun cezası 1 yıldan 3 yıla kadar hapistir. İkincisi ise Atatürk’ü temsil eden somut varlıklara (heykeller, büstler, anıtlar veya Anıtkabir) zarar vermektir. Bu eylemin cezası daha ağırdır ve güncel uygulamada 1 yıldan 5 yıla kadar hapis cezasını öngörür. Ayrıca, bu suçlara başkalarını azmettirenler de suçu bizzat işlemiş gibi (asıl fail gibi) ceza alırlar.
- Madde 2 Yorumu: Eğer heykellere, büstlere veya anıtlara zor kullanarak (cebir veya şiddet ile) zarar verilirse veya buna teşebbüs edilirse, verilecek olan ceza bir kat artırılır. Bu, suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halidir.
- Madde 3 Yorumu: Bu madde, hukuki sürecin nasıl başlayacağını düzenler. “Re’sen takibat” ifadesi, suçun soruşturulması için birinin şikayet etmesinin zorunlu olmadığı anlamına gelir. Bir Cumhuriyet savcısı, suçu herhangi bir yolla (ihbar, basın, sosyal medya vb.) öğrendiğinde kendiliğinden soruşturma başlatmakla yükümlüdür.
2. Atatürk’e Hakaret Suçunun Unsurları
Bir eylemin 5816 sayılı kanun kapsamında suç teşkil etmesi için bazı şartların bir arada bulunması gerekir. Ceza hukukunda bunlara “suçun unsurları” denir.
- Aleniyet (Kamuya Açıklık): Hakaretin veya sövmenin aleni bir şekilde yapılması şarttır. Yani, eylemin belirsiz sayıda kişi tarafından görülme, duyulma veya algılanma ihtimalinin bulunduğu bir ortamda gerçekleştirilmesi gerekir. Sosyal medya paylaşımları, bir web sitesinde yazılan yazı, halka açık bir yerde bağırarak söylenen sözler aleniyet unsurunu oluşturur. İki kişi arasında, başkalarının duymadığı özel bir konuşma bu suçu oluşturmaz.
- Fiil (Hakaret veya Sövme): Failin eylemi, Atatürk’ün hatırasının toplumdaki saygınlığını azaltmaya, onu küçük düşürmeye yönelik olmalıdır. Yargıtay kararlarında, ifadenin eleştiri sınırlarını aşıp aşmadığına bakılır. Tarihi olaylara veya Atatürk’ün icraatlarına yönelik sert, hatta kaba bir dille yapılan eleştiriler ifade özgürlüğü kapsamında kalabilirken; onur, şeref ve saygınlığı doğrudan hedef alan, küçültücü, aşağılayıcı ifadeler suç teşkil eder. Bu ayrım, her somut olayın özelliğine göre mahkeme tarafından yapılır ve bu noktada bir avukatın hukuki değerlendirmesi hayati önem taşır.
- Kast (Manevi Unsur): Failin, Atatürk’ün hatırasına hakaret etme bilinci ve iradesiyle hareket etmesi gerekir. Yani, kişi ne yaptığını bilmeli ve bunu isteyerek yapmalıdır. Taksirle, yani istemeden, dikkatsizlik sonucu bu suçun işlenmesi mümkün değildir.
| Eleştiri ve Hakaret Ayrımı İfade özgürlüğü, anayasal bir haktır ve Atatürk’ün tarihsel kişiliği, icraatları veya politikaları elbette akademik ve siyasi tartışmaların konusu olabilir. Hukukun koruduğu, eleştiri hakkıdır. Ancak 5816 sayılı kanunun cezalandırdığı eylem, eleştiri sınırlarını aşan, Atatürk’ün manevi şahsiyetini ve hatırasını toplum nezdinde aşağılama ve küçük düşürme kastı taşıyan onur kırıcı saldırılardır. Bu ince çizgiyi doğru değerlendirebilmek, profesyonel hukuki bilgi gerektirir. |
Hukuki Süreç ve Avukatın Rolü
5816 sayılı kanuna aykırı bir durum tespit edildiğinde, Cumhuriyet Başsavcılığı re’sen (kendiliğinden) soruşturma başlatır. Soruşturma aşamasında deliller toplanır (sosyal medya ekran görüntüleri, tanık ifadeleri, video kayıtları vb.) ve şüphelinin ifadesi alınır. Savcı, suçun işlendiğine dair yeterli şüpheye ulaşırsa, bir iddianame düzenleyerek kamu davası açar.
Yargılama, görevli mahkeme olan Asliye Ceza Mahkemeleri‘nde yapılır. Mahkeme, tüm delilleri değerlendirir, tanıkları dinler ve sanığın savunmasını alır. Yargılama sonucunda sanığın suçlu olduğuna kanaat getirirse, kanunda belirtilen cezaya hükmeder.
Bu süreç boyunca, şüpheli veya sanık konumunda olan bir kişinin haklarını etkin bir şekilde savunabilmesi, delillerin doğru bir şekilde değerlendirilmesini talep edebilmesi ve lehine olan hukuki argümanları sunabilmesi için bir ceza avukatının desteği kritik öneme sahiptir. Aynı şekilde, suçtan haberdar olan ve şikayetçi olmak isteyen bir vatandaşın da dilekçesini hukuki usule uygun hazırlaması ve süreci doğru takip etmesi için avukat yardımı alması faydalı olacaktır.
Atatürk’e Hakaret Suçu Şikayet Dilekçesi Örneği
Aşağıda, bu suçla ilgili bir savcılığa sunulabilecek temel bir şikayet dilekçesi örneği bulunmaktadır. Unutulmamalıdır ki her somut olay farklıdır ve dilekçenin, olayın özelliklerine göre bir avukat tarafından hazırlanması en sağlıklısıdır.
| CUMHURİYET BAŞSAVCILIĞI’NA ([Suçun İşlendiği Yer, örn: ANKARA, İSTANBUL]) | |
|---|---|
| ŞİKAYETÇİ (MÜŞTEKİ) | : [Adınız Soyadınız], (T.C. Kimlik No: [TCKN]) Adres: [Adresiniz] |
| ŞÜPHELİ | : [Şüphelinin Adı Soyadı/Kullanıcı Adı veya Biliniyorsa Kimlik Bilgileri] (Bilinmiyorsa: “Kimliği tespit edilecek sosyal medya kullanıcısı/şahıs”) |
| SUÇ | : Atatürk’ün Hatırasına Alenen Hakaret (5816 S.K. m. 1/1) |
| SUÇ TARİHİ VE YERİ | : [Suçun İşlendiği Tarih], [İşlendiği Mecra, örn: Twitter (X), Facebook, vb.] |
| AÇIKLAMALAR |
|
| HUKUKİ NEDENLER | : 5816 S.K., 5237 S. TCK, 5271 S. CMK ve ilgili sair mevzuat. |
| DELİLLER | : Şikayete konu sosyal medya paylaşımına ait ekran görüntüsü, tanık beyanları ve Savcılık makamınca re’sen toplanacak her türlü yasal delil. |
| SONUÇ VE İSTEM | : Yukarıda açıklanan ve re’sen gözetilecek nedenlerle, şüpheli hakkında 5816 sayılı kanun uyarınca gerekli soruşturmanın yapılarak eylemine uyan suçtan cezalandırılması için kamu davası açılmasına karar verilmesini saygılarımla arz ve talep ederim. [Tarih] Şikayetçi (Müşteki) [Adınız Soyadınız] [İmza] |
| EKLER | : 1- Suça konu paylaşıma ait ekran görüntüsü. 2- Kimlik fotokopisi. |
Sıkça Sorulan Sorular
- 1. Atatürk’ün politikalarını veya devrimlerini eleştirmek suç mudur?
- Hayır. Tarihsel olayları, politikaları veya devrimleri, akademik veya kişisel görüş çerçevesinde, saygı sınırları içinde eleştirmek ifade özgürlüğü kapsamındadır. Suç olan, eleştiri perdesi altında Atatürk’ün manevi şahsiyetine, onuruna ve saygınlığına saldırmaktır.
- 2. Sosyal medyada hakaret içeren bir gönderiyi “beğenmek” veya “paylaşmak” suç mudur?
- Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, hakaret içeren bir içeriği “yeniden paylaşmak” (retweet vb.) o içeriği benimsemek ve yaymak anlamına geldiği için suça iştirak olarak kabul edilebilir. “Beğenme” eylemi ise genellikle tek başına suçu oluşturmasa da dosyadaki diğer delillerle birlikte failin kastını ispatlamada bir araç olarak kullanılabilir. Bu nedenle dikkatli olunmalıdır.
- 3. Yabancı bir ülkede yaşarken internet üzerinden Atatürk’e hakaret edersem Türkiye’de yargılanır mıyım?
- Evet. İnternet üzerinden işlenen suçlarda, içeriğe Türkiye’den erişilebiliyor olması, Türk yargısının yetkili olması için yeterli kabul edilmektedir (TCK m. 8). Bu nedenle yurt dışından işlense dahi Türkiye’de dava açılabilir.
- 4. Bu suç şikayete bağlı mı? Şikayetimi geri çekersem dava düşer mi?
- Hayır. Madde 3 uyarınca bu suçun soruşturulması re’sen, yani kendiliğinden yapılır. Şikayetçi olsanız bile daha sonra şikayetinizi geri çekmeniz açılan kamu davasını düşürmez, yargılama devam eder.
- 5. Atatürk’e hakaret suçunda zaman aşımı süresi ne kadardır?
- Bu suç için TCK’daki genel hükümlere göre belirlenen dava zamanaşımı süresi 8 yıldır. Suçun işlendiği tarihten itibaren 8 yıl içinde soruşturma başlatılmamışsa, suç zamanaşımına uğrar.
- 6. Verilen hapis cezası para cezasına çevrilebilir mi veya ertelenebilir mi?
- Sanığın kişiliği, suçun işleniş biçimi ve daha önce kasıtlı bir suçtan mahkum olmaması gibi şartlar varsa, mahkeme 1 yıl ve altındaki hapis cezalarını adli para cezasına çevirebilir. 2 yıl ve altındaki hapis cezaları için ise “Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB)” veya “Cezanın Ertelenmesi” gibi kurumlar uygulanabilir. Bu kararlar tamamen hakimin takdirindedir.
- 7. “Atatürk’ü sevmiyorum” demek suç mudur?
- Tek başına sevgi duyup duymadığını belirtmek hakaret suçunu oluşturmaz. Ancak bu ifadenin kullanıldığı bağlam ve peşi sıra gelen aşağılayıcı, küçültücü ifadeler suçu oluşturabilir. Mahkeme, cümlenin bütününü ve söyleniş amacını değerlendirir.
- 8. Atatürk’e ait olduğu iddia edilen sahte veya çarpıtılmış sözleri paylaşmak suç olur mu?
- Eğer paylaşılan bu sahte sözler, Atatürk’ün hatırasını toplum nezdinde küçük düşürücü bir nitelik taşıyorsa ve kişi bunu bilerek ve isteyerek (hakaret kastıyla) yapıyorsa suç oluşabilir.
- 9. Atatürk’e benzeyen birine hakaret etmek bu suçu oluşturur mu?
- Hayır. Kanun, doğrudan Atatürk’ün manevi şahsiyetini ve hatırasını korumaktadır. Başka bir kişiye edilen hakaret, o kişiye yönelik genel hakaret suçu (TCK m. 125) kapsamında değerlendirilir.
- 10. Bu suçtan dolayı yargılanırsam adli sicil kaydım (sabıka kaydı) etkilenir mi?
- Evet. Bu suçtan dolayı alınacak bir mahkumiyet kararı, HAGB kararı verilmediği takdirde, adli sicil kaydınıza işlenir.
- 11. İlgili kanun ve Yargıtay kararlarına nereden ulaşabilirim?
- 5816 sayılı kanunun orijinal metnine Mevzuat Bilgi Sistemi‘nden, emsal nitelikteki Yargıtay kararlarına ise Yargıtay Karar Arama Portalı‘ndan ulaşabilirsiniz.
Feragatname (Disclaimer):
Bu makale, yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz.
