Cumhurbaşkanına hakaret suçu, Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 299. maddesinde düzenlenen, Cumhurbaşkanının şeref ve saygınlığına saldırıyı cezalandıran bir suçtur. Cezası 1 yıldan 4 yıla kadar hapistir ve suçun alenen işlenmesi (örneğin sosyal medyada) cezayı artırır. Bu suçtan dava açılabilmesi için Adalet Bakanı’nın izni zorunludur. Eleştiri hakkı ile hakaret arasındaki ince çizgi, Yargıtay kararlarıyla belirlenir.
Türkiye’de en çok tartışılan suç tiplerinden biri olan Cumhurbaşkanına hakaret suçu, ifade özgürlüğünün sınırları ve devlet makamlarının korunması arasındaki hassas dengeyi ilgilendirmesi sebebiyle sürekli gündemdedir. Bu makalede, TCK 299’u tüm yönleriyle, kafa karışıklığına yer bırakmayacak şekilde, güncel yargı kararları ve hukuki prensipler ışığında ele alacağız.
| TCK 299: Cumhurbaşkanına Hakaret Suçu Özet Bilgiler | |
| İlgili Kanun Maddesi | Türk Ceza Kanunu (TCK) Madde 299 |
| Suçun Temel Cezası | 1 yıldan 4 yıla kadar hapis cezası |
| Ağırlaştırıcı Neden | Suçun alenen işlenmesi (ceza 1/6 oranında artırılır) |
| Şikayet Durumu | Şikayete tabi değildir, re’sen soruşturulur. |
| Kovuşturma Şartı | Adalet Bakanı’nın izni zorunludur. |
| Görevli Mahkeme | Asliye Ceza Mahkemesi |
| Uzlaşma Kapsamında mı? | Hayır, uzlaşmaya tabi değildir. |
TCK 299 Nedir? Cumhurbaşkanlığı Makamının Hukuki Koruması
Cumhurbaşkanına hakaret suçu, genel hakaret suçundan (TCK m. 125) farklı olarak, Devletin egemenlik organlarının saygınlığını koruyan özel bir bölümde düzenlenmiştir. Buradaki temel amaç, sadece kişinin şerefini değil, aynı zamanda temsil ettiği Cumhurbaşkanlığı makamının itibarını ve devletin saygınlığını korumaktır. Bu nedenle yaptırımları daha ağırdır ve özel bir yargılama usulü (Bakanlık izni) öngörülmüştür.
Kanun Maddesi Ne Diyor? TCK 299 Tam Metni
Hukuki analize geçmeden önce, kanunun ne dediğini net bir şekilde görelim.
Türk Ceza Kanunu – Cumhurbaşkanına hakaret Madde 299- (1) Cumhurbaşkanına hakaret eden kişi, bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (2) Suçun alenen işlenmesi hâlinde, verilecek ceza altıda biri oranında artırılır. (3) Bu suçtan dolayı kovuşturma yapılması, Adalet Bakanının iznine bağlıdır. (Resmi kaynak için: Mevzuat.gov.tr – Türk Ceza Kanunu) |
Cumhurbaşkanına Hakaret Suçunun Oluşması İçin Gerekli Şartlar (Unsurları)
Bir sözün veya eylemin bu suçu oluşturabilmesi için aşağıdaki şartların tamamının aynı anda mevcut olması gerekir:
- Fiil: Cumhurbaşkanının onur, şeref ve saygınlığını objektif olarak zedeleyecek nitelikte bir söz söylenmesi, yazı yazılması veya bu nitelikte bir davranışta (örneğin karikatür) bulunulması gerekir.
- Mağdur: Suçun mağduru, eylemin gerçekleştirildiği tarihte görevde olan Cumhurbaşkanıdır. Eski cumhurbaşkanlarına yönelik hakaretler bu maddeye göre değil, TCK 125’teki genel hakaret suçuna göre değerlendirilir.
- Matufiyet Şartı: Söylenen sözün veya yapılan eylemin net bir şekilde Cumhurbaşkanına yönelik olduğunun anlaşılması gerekir. İfadelerden, hakaret edilen kişinin Cumhurbaşkanı olduğu açıkça veya dolaylı olarak anlaşılamıyorsa suç oluşmaz.
- Kast (Manevi Unsur): Failin, söylediği sözün hakaret niteliği taşıdığını bilmesi ve bunu isteyerek (kasten) söylemesi gerekir. Taksirle, yani istemeden bu suç işlenemez. Failin amacı veya güttüğü saik önemli değildir.
| Görüldüğü üzere suçun unsurları ve yargılama süreci oldukça tekniktir. Bir ifadenin eleştiri mi yoksa hakaret mi olduğu, matufiyet şartının gerçekleşip gerçekleşmediği gibi konular, ceza davasının sonucunu doğrudan etkiler. Bu nedenle TCK 299 kapsamında bir soruşturma veya dava ile karşı karşıya iseniz, sürecin en başından itibaren bir ceza avukatından hukuki yardım almanız, savunma stratejinizi doğru kurmanız açısından kritik derecede önemlidir. |
Kritik Ayrım: İfade Özgürlüğü, Eleştiri ve Hakaret
Bu suç tipindeki en temel tartışma, ifade özgürlüğünün nerede bittiği ve hakaretin nerede başladığıdır. Anayasa ve AİHS tarafından korunan ifade özgürlüğü, siyasi konularda ve kamu görevlilerine yönelik eleştirilerde daha geniş yorumlanır.
- Eleştiri Hakkı: Kamuoyunu ilgilendiren bir konuda, Cumhurbaşkanının eylem ve söylemlerini hedef alan, kaba, sert ve sarsıcı da olsa, kişiliğine saldırmayan, somut olgulara dayanan veya değer yargısı içeren ifadeler eleştiri hakkı kapsamındadır ve suç oluşturmaz.
- Hakaret: Eleştiri sınırlarını aşarak, doğrudan Cumhurbaşkanının kişiliğini hedef alan, onu toplum nezdinde küçük düşürmeye yönelik, onur kırıcı, aşağılayıcı ve sövme niteliğindeki ifadeler ise hakaret suçunu oluşturur.
Yargıtay, bir ifadenin hakaret olup olmadığını değerlendirirken; ifadenin söylendiği bağlam, söyleniş amacı, kamuoyu ilgisi gibi birçok faktörü bir arada değerlendirir. “Ahmak”, “diktatör”, “hırsız” gibi kelimelerin kullanımı, genellikle bağlamdan koparılarak hakaret kabul edilme eğilimindedir.
Anayasa Mahkemesi ve AİHM Perspektifi
Hem Anayasa Mahkemesi (AYM) hem de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), siyasetçilerin ve özellikle devlet başkanlarının, sıradan vatandaşlara kıyasla daha ağır eleştirilere açık olmaları gerektiğini istikrarlı bir şekilde vurgulamaktadır.
- AİHM: Vedat Şorli/Türkiye gibi emsal kararlarında, devlet başkanlarına özel bir koruma zırhı sağlayan kanunların (TCK 299 gibi) Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 10. maddesinde düzenlenen ifade özgürlüğünün ruhuna aykırı olduğunu belirtmiştir.
- AYM: Anayasa Mahkemesi, TCK 299’un iptali istemiyle yapılan başvuruları reddetmiş ve kanunun Anayasa’ya aykırı olmadığına karar vermiştir. Ancak bireysel başvuru kararlarında, AİHM içtihatlarına paralel olarak, siyasi tartışma bağlamındaki sert ifadelerin cezalandırılmasının ifade özgürlüğünü ihlal ettiğine dair kararlar vermektedir.
Yargılama Süreci: Soruşturmadan Kovuşturmaya
TCK 299 suçunun yargılama süreci, genel suçlardan bazı farklılıklar gösterir.
- Soruşturma Başlatılması: Suç, şikayete bağlı olmadığından, Cumhuriyet savcısı herhangi bir ihbar, şikayet veya kendi tespiti üzerine derhal soruşturma başlatır.
- Adalet Bakanlığı İzni: Savcı, soruşturma sonunda yeterli şüpheye ulaşırsa, iddianame düzenlemeden önce dosyayı Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Genel Müdürlüğü’ne göndererek “kovuşturma izni” talep eder.
- İzin Kararı: Bakanlık, dosyayı inceleyerek ifadenin niteliğine göre izin veya ret kararı verir.
- İzin verilirse: Savcı iddianame düzenleyerek Asliye Ceza Mahkemesi’nde kamu davası açar.
- İzin verilmezse: Savcı “kovuşturmaya yer olmadığına dair karar” (KYOK) verir ve dosya kapanır.
- Yargılama (Kovuşturma): Dava açıldıktan sonra Asliye Ceza Mahkemesi’nde yargılama yapılır ve sanığın savunması alınır, deliller toplanır ve sonunda bir hüküm verilir.
Cumhurbaşkanına Hakaret Suçu Savunma Dilekçesi Örneği
Aşağıdaki dilekçe, genel bir çerçeve sunmakta olup, her davanın kendi özel koşullarına göre bir avukat tarafından hazırlanması esastır.
[ŞEHİR] (…) ASLİYE CEZA MAHKEMESİ’NE DOSYA NO : 2025/…. E. SANIK : [Ad Soyad], (TC Kimlik No: …) ADRES : [Adres] MÜDAFİİ : Av. [Avukat Adı Soyadı] KONU : Üzerime atılı TCK 299 suçlamasına ilişkin esasa yönelik savunmalarımın ve beraat talebimin sunulmasıdır. AÇIKLAMALAR : 1. (Suçun Maddi Unsuru Yönünden): İddianameye konu olan ifadelerim bir bütün olarak ve söylendiği bağlam içerisinde değerlendirildiğinde, Sayın Cumhurbaşkanı’nın onur ve saygınlığını hedef alan bir nitelik taşımamaktadır. Söz konusu paylaşım, [ilgili konudaki] hükümet politikalarına yönelik, kamuoyunda süregelen siyasi bir tartışma kapsamında dile getirilmiş, Anayasa ve AİHS ile korunan eleştiri hakkı ve ifade özgürlüğü sınırları dahilindedir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatları da siyasi kişiliklere yönelik eleştiri sınırlarının daha geniş tutulması gerektiğini belirtmektedir. Dolayısıyla suçun maddi unsuru oluşmamıştır. 2. (Suçun Manevi Unsuru Yönünden): Paylaşımı yapmaktaki amacım, Cumhurbaşkanının şahsına hakaret etmek değil, bir vatandaş olarak siyasi ve toplumsal bir konudaki görüşümü belirtmektir. Hakaret etme özel kastı ile hareket etmediğim açıktır. Ceza hukukunun temel prensiplerinden olan “şüpheden sanık yararlanır” (in dubio pro reo) ilkesi gereğince, manevi unsurun şüpheye yer bırakmayacak şekilde ispatlanamadığı mevcut durumda beraatime karar verilmesi gerekmektedir. 3. (Matufiyet Şartı Yönünden): (Eğer ilgiliyse bu kısım eklenir) Paylaşımda kullanılan ifadeler genel ve soyut olup, açıkça Sayın Cumhurbaşkanı’nı hedef aldığı anlaşılamamaktadır. Matufiyet şartı gerçekleşmediğinden suçun unsurları oluşmamıştır. SONUÇ VE İSTEM : Yukarıda açıklanan ve re’sen gözetilecek nedenlerle, üzerime atılı Cumhurbaşkanına hakaret suçunun yasal unsurları oluşmadığından, öncelikle BERAATİME karar verilmesini, mahkeme aksi kanaatte ise TCK m. 50, 51 ve CMK m. 231 (HAGB) dahil lehe olan tüm hükümlerin uygulanmasını saygılarımla arz ve talep ederim. [Tarih] Sanık |
Sıkça Sorulan Sorular
- 1. TCK 299’un genel hakaret suçu TCK 125’ten farkı nedir?
- TCK 299, sadece görevdeki Cumhurbaşkanını korur, cezası daha ağırdır ve soruşturulması Adalet Bakanlığı iznine bağlıdır. TCK 125 ise herkes için geçerli genel bir suçtur, şikayete tabidir ve daha hafif cezalar öngörür.
- 2. Bu suçtan verilen hapis cezası paraya çevrilir mi veya ertelenir mi?
- Hükmedilen ceza 1 yıl veya altındaysa adli para cezasına çevrilebilir. 2 yıl veya altındaysa ve diğer şartlar sağlanıyorsa cezanın ertelenmesi veya Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) kararı verilmesi mümkündür.
- 3. Hakaret içerikli bir gönderiyi sosyal medyada “beğenmek” (like) veya “RT yapmak” suç mu?
- Yargıtay, hakaret içerikli bir paylaşımı beğenmenin veya retweetlemenin, içeriği benimseme ve yayma iradesini gösterdiği gerekçesiyle cezalandırılabileceğine dair kararlar vermektedir. Bu eylemler risklidir.
- 4. Yurt dışında yaşarken internetten yazılanlar için Türkiye’de dava açılır mı?
- Evet. İnternet yoluyla işlenen suçlarda eylemin Türkiye’den erişilebilir olması, yargılama için yeterli kabul edilmektedir. Bu durumda Türkiye’de dava açılabilir.
- 5. Dava ne kadar sürer? Zamanaşımı süresi nedir?
- Davanın süresi mahkemenin iş yüküne göre değişir. Bu suçun temel dava zamanaşımı süresi 8 yıldır. Fiilin işlenmesinden itibaren 8 yıl içinde soruşturma başlatılıp dava açılmazsa suç zamanaşımına uğrar.
- 6. Cumhurbaşkanı şikayetçi olmasa bile dava açılır mı?
- Evet. Bu suç şikayete tabi değildir. Cumhurbaşkanı şikayetçi olmasa dahi savcılık re’sen harekete geçer ve Adalet Bakanlığı’ndan izin alarak dava açabilir.
- 7. Bu suçtan tutuklu yargılanabilir miyim?
- Evet. CMK’daki tutuklama koşullarının (kaçma şüphesi, delil karartma tehlikesi vb.) varlığına kanaat getirilirse, hakim soruşturma veya kovuşturma aşamasında tutuklama kararı verebilir.
- 8. Pişman olmak cezayı etkiler mi?
- Bu suç için özel bir etkin pişmanlık hükmü yoktur. Ancak yargılama sırasındaki pişmanlık, mahkeme tarafından “takdiri indirim nedeni” (TCK m. 62) olarak kabul edilip cezada küçük bir indirim sağlayabilir.
- 9. Karikatür çizmek veya “caps” yapmak da bu suçu oluşturur mu?
- Evet. Suç sadece sözle değil, yazı, resim, çizim gibi her türlü ifade aracıyla işlenebilir. Eğer çizilen karikatür veya yapılan caps, eleştiri sınırlarını aşarak kişiliği aşağılayıcı nitelikteyse suç oluşabilir.
- 10. Avukat tutmak zorunda mıyım?
- Yasal olarak zorunlu olmasa da, TCK 299 gibi hapis cezası riski taşıyan, savunması hukuki ve teknik bilgi gerektiren bir davada mutlaka bir avukatın yardımından faydalanmak, haklarınızı en doğru şekilde korumanızı sağlar.
Feragatname (Yasal Uyarı):
Bu makale, yalnızca genel bilgilendirme amacıyla kaleme alınmış olup hukuki tavsiye veya avukatlık hizmeti niteliği taşımaz.
